Лао-Цзы — өткіншілікті санада ұстап, жаңаға бос болу

Мен Лао-Цзының ілімін ұстанамын, одан алған басты нәрселердің бірі — өмірдің өткіншілігін үнемі санада ұстау. «Бір күні өлемін ғой» деген дерексіз тезис ретінде емес, осы сәт, осы күн — өтіп бара жатыр, енді ешқашан қайталанбайды деген тірі, күнделікті сезім ретінде. Мен ең қорқатыным — дүниелік, бейсаналы күйбеңге түсіп кету. Бұл — өмір сүресің, бірақ өзіңнің өмір сүріп жатқаныңа назар аудармайсың. Мен оны тұманды сана деп атаймын — сана дерлік ашылған, бірақ толыққанды өмір сүруге жеткіліксіз күй. Бірдеңені көргендейсің, өмірдің қысқа әрі қымбат екенін түсінгендейсің — бірақ жылдағы күндердің көбі бәрібір автопилотпен өтеді. Ояндым, іс тындырдым, жаттым, ояндым, іс тындырдым, жаттым. Осылай жетінің алтауы. Мұны сөзбен түсіндіру қиын, себебі бұл күйде сырттай ешқандай «жаман» нәрсе жоқ — бәрі жұмыс істейді, ештеңе қирамайды, адам әрекет етіп жүр. Бірақ ішкі жағынан ол онда жоқ. Ол өз өмірінен тыс қалып отыр. Ең сорақысы осы — өлім емес, өмірді түсіндегідей өткізіп, оның өтіп бара жатқанын байқамай қалу. Лао-Цзы керісінше үйретеді: осы жерде, осы сәтте, толық зейінмен, сәттің өткінші, сол себепті қымбат екенін санамен ұғып, бар болмысыңмен болу. Лао-Цзыдан үйренген екінші нәрсе — білім жинау тұрғысында әрдайым бос болу. Ішіңде жаңаға орын қалдыру. Ашық болу. Мұнда бір үлкен нақтылау маңызды, себебі мұны жиі бұрыс түсінеді: әңгіме жуас болу, бәріне басбұлғап, «айтқаныңыз болсын» деу туралы емес. Бұл бағыну емес, омыртқасыздық емес, ұстанымның жоқтығы емес. Әңгіме — кездескен әр адамнан шынымен бірдеңе үйренгің келетінін көрсететін мінез-құлық туралы. Сөйлеу кезегіңді күтудің орнына тыңдау. Дәлелдеудің орнына сұрау. Байқау: «ә, мынау сол бір ұсақ нәрсені менен басқаша істейді екен — неге? Мұнда бір сыр бар шығар». Адамға «менсіз де бәрін білемін» деген дайын тығынмен келмеу. Өйткені кез келген адамнан үйренуге болады. Ол қандай адам болса да маңызды емес — ақылды ма, ақымақ па, табысты ма, сәтсіз бе, мейірімді ме, оңбаған ба. Әркімде бірдеңе бар. Ақымақтың таңғажайып әзіл сезімі болуы мүмкін. Сәтсіздің — жүйенің неге жұмыс істемейтінін, сол жүйеде ұтқан адамнан да терең түсінуі мүмкін. Оңбағанның — саған жетіспейтін салқынқанды шешімдердің айқын стратегиясы болуы мүмкін. Әр адам — кемінде бір сирек кітабы бар кітапхана, ал сенің міндетің — сол кітапты көре білу және одан пайдалысын алу. Адамдардың көбі ештеңе алмайды, себебі олар әңгімелесушісін бірден «татымсыз» деп жіктеп, назарын өшіріп тастайды. Міне, өлі сана осы. Меніңше, бұл — болуы мүмкін ең күшті дағды: өзгелердің дұрыс қасиеттерін өз бойыңа сіңіре білу. Сөздерді көшіру емес, тіркестерді қайталау емес — пайдалы үлгілерді, мінез-құлық модельдерін, реакцияларды, шешімдерді байқап, оларды өзіңнің операциялық жүйеңе кіріктіру. Егер осылай қарауға бейімделсең, әр кездесу — жаңарту. Ал кез келген әңгімеге «мен мұнда ең ақылдымын» деген ұстаныммен кірсең — қарсыңда данышпан отырса да, автоматты түрде ештеңе алмайсың. Сондықтан бостық — күш, әлсіздік емес. Бұл — қабылдауға дайын болу. Бұл — өсуге арналған тұрақты орын. Лао-Цзы, әрдайымғыдай, мұны менен қысқа әрі әдемі айтқан, бірақ мәні сол.